(Hình ảnh chỉ có tính chất minh họa)

Ngày 26/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị định số 185/2026/NĐ-CP quy định về tổ chức, hoạt động của thôn, tổ dân phố và chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố. Đây là văn bản có ý nghĩa quan trọng trong việc hoàn thiện hành lang pháp lý đối với tổ chức cộng đồng dân cư ở cơ sở, đáp ứng yêu cầu đổi mới tổ chức bộ máy chính quyền địa phương, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và phát huy dân chủ ở cơ sở trong giai đoạn phát triển mới của đất nước. Việc ban hành Nghị định không chỉ cụ thể hóa các chủ trương của Đảng về xây dựng chính quyền địa phương tinh gọn, hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả mà còn tạo cơ sở pháp lý đồng bộ để nâng cao chất lượng quản trị cộng đồng dân cư, bảo đảm sự gắn kết giữa chính quyền với Nhân dân ngay từ cơ sở.

1. Hoàn thiện thể chế về tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố

Một trong những điểm nổi bật của Nghị định số 185/2026/NĐ-CP là lần đầu tiên Chính phủ ban hành một văn bản riêng, quy định toàn diện về tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố. Nghị định quy định cụ thể về nguyên tắc tổ chức và hoạt động; thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể; đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố; tiêu chuẩn, nhiệm vụ của người hoạt động không chuyên trách; chế độ, chính sách và nguồn kinh phí bảo đảm hoạt động. Việc xây dựng một khuôn khổ pháp lý thống nhất giúp khắc phục tình trạng các quy định trước đây còn phân tán ở nhiều văn bản khác nhau, đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho địa phương trong quá trình tổ chức thực hiện.

2. Khẳng định vai trò tự quản của cộng đồng dân cư

Nghị định tiếp tục xác định thôn, tổ dân phố là tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư, được hình thành trên cơ sở gắn kết dân cư theo địa bàn cư trú nhằm thực hiện các hoạt động tự quản và phối hợp với chính quyền địa phương trong quản lý xã hội. Các nội dung tự quản được quy định rõ hơn, bao gồm: xây dựng và thực hiện hương ước, quy ước; vận động Nhân dân thực hiện nếp sống văn minh; giữ gìn an ninh, trật tự; bảo vệ môi trường; phát triển cộng đồng dân cư; quản lý và sử dụng các khoản đóng góp tự nguyện của người dân theo quy định. Việc đề cao tính tự quản không chỉ góp phần phát huy dân chủ ở cơ sở mà còn tạo điều kiện để người dân trực tiếp tham gia giải quyết các vấn đề của cộng đồng, nâng cao tinh thần trách nhiệm và sự đồng thuận xã hội.

3. Hoàn thiện quy định về thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đặt tên và đổi tên thôn, tổ dân phố

Chương III của Nghị định số 185/2026/NĐ-CP dành riêng để quy định về việc thành lập, sắp xếp, tổ chức lại, giải thể, đặt tên và đổi tên thôn, tổ dân phố. Theo đó, việc thành lập mới hoặc tổ chức lại thôn, tổ dân phố phải bảo đảm phù hợp với điều kiện dân cư, đặc điểm địa lý, truyền thống văn hóa, phong tục tập quán và yêu cầu quản lý nhà nước tại địa phương. Nghị định quy định cụ thể các tiêu chí về quy mô hộ gia đình, đồng thời cho phép áp dụng linh hoạt đối với vùng miền núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, khu vực biên giới, hải đảo và địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.

Đáng chú ý, Nghị định tăng cường phân cấp cho chính quyền địa phương trong việc xây dựng phương án thành lập, sắp xếp, tổ chức lại hoặc giải thể thôn, tổ dân phố. Quá trình thực hiện phải bảo đảm công khai, dân chủ, lấy ý kiến cộng đồng dân cư và tạo sự đồng thuận trong Nhân dân. Bên cạnh đó, Nghị định cũng quy định rõ nguyên tắc đặt tên, đổi tên thôn, tổ dân phố theo hướng bảo đảm ngắn gọn, dễ nhận biết, phù hợp với yếu tố lịch sử, văn hóa và truyền thống của địa phương; tránh trùng lặp hoặc gây nhầm lẫn trong phạm vi đơn vị hành chính cấp xã.

Một trong những điểm mới mang tính thực tiễn cao của Nghị định là việc phân định rõ ràng tiêu chuẩn quy mô số hộ gia đình đối với thôn và tổ dân phố theo từng vùng, miền cụ thể. Theo Điều 10 của Nghị định, quy mô số hộ gia đình được quy định như sau: 

- Thành phố Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh: Thôn phải từ 500 hộ, tổ dân phố từ 700 hộ trở lên. 

- Vùng trung du và miền núi phía Bắc: Thôn từ 150 hộ, tổ dân phố từ 300 hộ trở lên. 

- Vùng đồng bằng sông Hồng: Thôn từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ trở lên. 

- Vùng Bắc Trung bộ: Thôn từ 350 hộ, tổ dân phố từ 450 hộ trở lên. 

- Vùng duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên: Thôn từ 300 hộ, tổ dân phố từ 450 hộ trở lên. 

- Vùng Đông Nam bộ và Đồng bằng sông Cửu Long: Thôn từ 400 hộ, tổ dân phố từ 550 hộ trở lên.

Những quy định này tạo cơ sở pháp lý quan trọng để các địa phương chủ động sắp xếp, kiện toàn tổ chức cộng đồng dân cư theo hướng tinh gọn, ổn định và phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

4. Đẩy mạnh chuyển đổi số từ cơ sở

Một điểm mới đáng chú ý của Nghị định là bổ sung các nội dung liên quan đến chuyển đổi số trong hoạt động của thôn, tổ dân phố. Theo đó, Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố có trách nhiệm phối hợp tuyên truyền, hướng dẫn người dân sử dụng dịch vụ công trực tuyến, tiếp cận các nền tảng số, tham gia các hoạt động chuyển đổi số cộng đồng và hỗ trợ cung cấp thông tin phục vụ quản lý nhà nước. Đồng thời, tiêu chuẩn đối với Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố được bổ sung yêu cầu về khả năng ứng dụng công nghệ thông tin trong thực hiện nhiệm vụ. Những quy định này thể hiện định hướng đưa chuyển đổi số đến tận cộng đồng dân cư, góp phần xây dựng chính quyền số, xã hội số và công dân số từ cơ sở.

5. Hoàn thiện chế độ, chính sách đối với người hoạt động không chuyên trách

Nghị định quy định người hoạt động không chuyên trách ở thôn, tổ dân phố gồm ba chức danh: Bí thư Chi bộ, Trưởng thôn hoặc Tổ trưởng tổ dân phố và Trưởng Ban Công tác Mặt trận. Về chế độ, chính sách, Nhà nước tiếp tục thực hiện cơ chế khoán quỹ phụ cấp hằng tháng. Theo đó, đối với thôn, tổ dân phố có quy mô lớn hoặc thuộc địa bàn đặc thù, mức khoán bằng 08 lần mức lương cơ sở; các trường hợp còn lại bằng 6,5 lần mức lương cơ sở. Người hoạt động không chuyên trách tiếp tục được hưởng các chế độ về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và được tham gia đào tạo, bồi dưỡng nhằm nâng cao năng lực thực thi nhiệm vụ.

Đặc biệt, Hội đồng nhân dân cấp tỉnh được giao thẩm quyền quyết định mức hỗ trợ cao hơn phù hợp với điều kiện thực tế và khả năng cân đối ngân sách địa phương, qua đó tăng tính chủ động trong tổ chức thực hiện chính sách.

6. Nâng cao hiệu quả quản trị cơ sở trong giai đoạn mới

Có thể khẳng định, Nghị định số 185/2026/NĐ-CP là bước hoàn thiện quan trọng về thể chế đối với tổ chức và hoạt động của thôn, tổ dân phố trong bối cảnh cả nước đang đẩy mạnh cải cách tổ chức bộ máy, xây dựng chính quyền địa phương tinh gọn, hiện đại và phục vụ Nhân dân. Những quy định mới của Nghị định không chỉ góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của hệ thống tự quản ở cộng đồng dân cư mà còn tăng cường sự tham gia của người dân vào quản lý xã hội, thúc đẩy chuyển đổi số từ cơ sở, đồng thời bảo đảm tốt hơn các điều kiện hoạt động đối với đội ngũ người hoạt động không chuyên trách.

Việc triển khai hiệu quả Nghị định số 185/2026/NĐ-CP sẽ góp phần xây dựng nền hành chính phục vụ, phát huy dân chủ ở cơ sở, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và nâng cao hiệu quả quản trị địa phương trong giai đoạn phát triển mới của đất nước./.

Nguyễn Hoàng Thanh Phúc - Chuyên viên Phòng Văn hóa - Xã hội